Narodni muzej u Zaječaru osnovan je 27.marta1951. godine, kao zavičajna zbirka. Vremenom je prerastao u muzej kompleksnog tipa, sa odeljenjima: arheologije, istorije, istorije umetnosti i etnologije, koja imaju stalne izložbene postavke u zgradi muzeja, Radul-begovom konaku i Muzeju Timočke krajine u Boljevcu. Od 1996. godine muzej ima i odeljenje dokumentacije, kao zasebno odeljenje.
Sistematska istraživanja obavljaju se na prostoru Timočke krajine, u okviru dugogo-dišnjih projekata:
- arheološka istraživanja kasnoantičke carske palate Romuliana, zadužbine imperatora Galerija (293-311);
- tematska istraživanja starog Zaječara; -etnomedicinska istraživanja na području istočne Srbije;
- tradicionalna kultura stanovništva severo-istočne Srbije;
- istorijska i etnografska istraživanja rudarstva i metalurgije istočne Srbije;
- Timočani u ratovima 1912-1918;
- ikonopisano slikarstvoTimočke krajine;
- ruski slikari u Zaječaru;
- umetnička i dokumentarna fotografija Timočke krajine.
Prikupljena građa se sistematski obrađuje, da bi se predstavila javnosti pu- tem izložbi i razliitih publikacija (saopštenja na naučnim i stručnim skupovima, u katalozima i monografijama).
Muzej u svojim zbirkama ima preko 17.000 predmeta. Zbirke su nastale zah- valjujući naučno-istraživačkim projektima, otkupu i poklonima.
Narodni muzej je jedan od glavnih nosilaca kulturnog života grada. Organizator je velikog broja izložbi, književnih večeri, koncerata, projekcija etnoloških i arheoloških filmova, predavanja, predstavljanja knjiga i dr. Za svoj dosadašnji rad muzej je nagrađen mnogobrojnim priznanjima. Muzej godišnje poseti oko 50.000 ljudi.
Lepota i kulturno-istorijski značaj eksponata svrstavaju Narodni muzej u Zaječaru u red najznačajnijih muzeja u Jugoslaviji. Pojedini eksponati zauzimaju istaknuto mesto u svetskoj kulturnoj baštini (mozaici,skulptura, arhitektonska dekoracija carske palate Romuliana).
U sastavu Narodnog muzeja Zaječar nalaze se sledeći objekti:
- Carska palata "Romuliana" - Gamzigrad
- Radul-begov konak
- Turska vodenica
